КӨРУ ДЕПРИВАЦИЯСЫ ЖАҒДАЙЫНДА ФРАЗАЛЫҚ СӨЙЛЕУДІ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ЛИНГВОДИДАКТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ: ҒЫЛЫМИ ТӘСІЛДЕРДІ САЛЫСТЫРМАЛЫ ТАЛДАУ ЖӘНЕ КРИТЕРИАЛДЫ БАҒАЛАУ МОДЕЛІ

Аңдатпа

Мақала көру депривациясы бар балалардың фразалық сөйлеуін қалыптастыруға қатысты ғылыми тәсілдерді салыстырмалы талдауға және оны критериалды бағалау құралын негіздеуге арналған. Зерттеудің өзектілігі мынадай қайшылықпен анықталады: шетелдік зерттеулер соқыр және нашар көретін балаларда тілдің құрылымдық компоненттерінің салыстырмалы түрде сақталатынын көрсетсе, тифлопедагогикалық дәстүр фразаның жүйелі дамымауын және вербализмді сипаттайды. Мақсаты - осы алшақтықтың себептерін анықтау және өлшеу қатесінің көруге тәуелді көздерінен арылтылған фразалық сөйлеуді бағалау моделін құру. Әдіснамасы Scopus, Web of Science, PubMed және eLIBRARY деректер қорларындағы жарияланымдарға интегративті сыни шолу жасауды, дереккөздерді алты критерий бойынша кодтауды және бес тәсілді - мәдени-тарихи, интеракционистік, нейрокогнитивтік, функционалдық-прагматикалық және ассистивтік-технологиялық тәсілдерді салыстыруды қамтиды; бағалау моделі дәлелдерге негізделген жобалау (Evidence-Centered Design) қағидаттары бойынша әзірленді. Қорытындылардағы алшақтық зерттелген популяциялардың, талдау деңгейлерінің және стимулдық материалдың әртүрлілігімен түсіндірілетіні көрсетілді: сюжетті суреттерге негізделген әдістемелер тілдік конструктіні көру жағдайымен араластырып жібереді. Фраза тапшылығының үш қабатты моделі (құрылымдық, семантикалық-референттік, дискурсивтік-прагматикалық қабаттар) және сөйлеу құзыреттерінің жеті профилін, әлеуметтік-тұрмыстық бағдарлау жағдаяттарындағы полисенсорлық стимулдарды, 0-3 балдық рубриканы, перцептивтік қате белгісін және интегралдық индексті қамтитын критериалды бағалау картасы ұсынылды. Құралды валидизациялау жоспары (мазмұндық валидтілік индексі, класс ішілік корреляция, Раш моделі) тұжырымдалды. Карта мен тапсырма-карточкалар логопедтер мен тифлопедагогтарға арнайы және инклюзивті білім беру ұйымдарында кіріс, ағымдағы және қорытынды диагностика жүргізуге арналған.